Pandemia! 10 wskazówek dla rodziców dziecka z Zespołem Aspergera

Zdjęcie przedstawia chłopca siedzącego przed komputerem.
Jak pomóc dziecku z Zespołem Aspergera (i nie tylko) przetrwać czas pandemii i nauki zdalnej? To pytanie zadaje sobie dzisiaj wielu rodziców. Nasza specjalistka – Karolina Dyrda w poniższym artykule prezentuje nam 10 praktycznych wskazówek jak wspierać dziecko w tym trudnym czasie.
Piętnastoletnia dziewczynka z diagnozą zespołu Aspergera, dotknięta przemocą ze strony koleżanek w 7. i 8. klasie szkoły podstawowej. Od września zaczęła naukę w liceum, poznała nowych ludzi, nawiązała pierwsze przyjaźnie, miała z kim rozmawiać na przerwach, zaczęła spotykać się po lekcjach z koleżankami i kolegami z klasy. Na informację o edukacji zdalnej załamała się: W końcu kiedy mój koszmar się skończył i zaczęłam być szczęśliwa zamykają szkołę! Dlaczego? Jak długo to potrwa?
Siedemnastoletnia dziewczynka z diagnozą zespołu Aspergera i współwystępującą nasiloną fobią społeczną. Okres od marca do sierpnia był dla niej najszczęśliwszym okresem w życiu. Skończył się stres związany z kontaktem z rówieśnikami, z przytłaczającą ilością bodźców w środowisku szkolnym, z nie dającymi się przewidzieć zachowaniami nauczycieli. W tym okresie u dziewczynki znacznie zmniejszyły się objawy depresyjno-lękowe. Wrzesień zaowocował nagłym wzrostem stresu. Decyzja o zdalnym nauczaniu stała się wybawieniem: Znowu jest dobrze, znowu jest bezpiecznie…
Trzynastoletni chłopiec z diagnozą zespołu Aspergera i ADHD mający duże trudności z zarządzaniem sobą, samodzielną nauką, organizacją pracy, wytrwałością podczas długiego wysiłku intelektualnego. Mama chłopca jest załamana i prosi o pomoc: W naszym domu są ciągłe kłótnie, syn nie chce się uczyć, nie odchodzi od komputera, w czasie lekcji gra lub surfuje po internecie, nie rozumie treści przekazywanych przez nauczycieli i po lekcjach wszystko musimy mu tłumaczyć. Wspólne odrabianie lekcji kończy się awanturami, nasze relacje legły w gruzach!
Jedenastoletni chłopiec z diagnozą zespołu Aspergera, bardzo dobry uczeń, nastawiony na zdobywanie sukcesów edukacyjnych w szkole, ale nie radzący sobie w relacjach społecznych: W końcu mogę sam sterować swoim procesem edukacji! Nie muszę dostosowywać się do innych, współpracować w czasie tworzenia projektów, mam ciszę i spokój, które są mi potrzebne do zdobywania wiedzy i dobrych ocen. Rówieśników nie potrzebuję, a zresztą mam z nimi kontakt na zoomie…
Nie ma jednego scenariusza. Osoby z zespołem Aspergera są podobne do siebie pod kątem objawów, czyli mają trudności w budowaniu relacji społecznych i w komunikowaniu się z innymi oraz charakteryzują się mniejszą elastycznością myślenia i zachowania, ale różnią się temperamentem, osobowością, doświadczeniami życiowymi, dlatego inaczej też mogą przeżywać zdalne nauczanie

Na co zwrócić uwagę?

Są jednak pewne kluczowe obszary, wrażliwe z punktu widzenia osób ze spektrum, na które powinniśmy zwrócić szczególną uwagę w czasie pandemii i zdalnego nauczania. Jakie?
  • izolacja społeczna
  • specyficzne trudności szkolne
  • podatność na zaburzenia nastroju
Zdalne nauczanie i ograniczenie kontaktu z innymi ludźmi sprawia, że wiele dzieci z zespołem Aspergera zamyka się całkowicie w swoim świecie i nie ma szans na rozwijanie tak ważnej dla nich kompetencji rozwojowej, jaką są umiejętności społeczne. Dzieci neurotypowe, mimo izolacji, potrafią zadbać o swoją potrzebę socjalizacji. Niestety osoby z zespołem Aspergera albo nie mają potrzeby kontaktów z innymi albo nie mają koniecznych do tego kompetencji. Jako psychoterapeuta, to ja muszę wyznaczać dzieciom zadania domowe: w tym tygodniu zaproś koleżankę na spacer lub bądź aktywny na messengerowej grupie klasowej albo zainicjuj rozmowę z wybranym kolegą. Wykonanie tych zadań nie przychodzi im łatwo. Mimo, że wiele osób z zespołem Aspergera wykazuje się wysokim poziomem funkcji poznawczych (np. nadzwyczajną pamięcią) nie należy zapominać, że część z nich nie posiada wyjątkowych umiejętności, a często wykazuje specyficzne problemy z uczeniem się. Wiele dzieci z zaburzeniami ze spektrum ma problem z koncentracją uwagi i funkcjami wykonawczymi, które znacząco wpływają na trudności z planowaniem i organizacją (także procesu nauki), hamowaniem reakcji, stosowaniem nowych strategii itp. W związku z tym konieczne jest uświadomienie sobie, że dzieci te potrzebują pomocy w nauce dużo dłużej niż dzieci neurotypowe. Osoby z zespołem Aspergera ze względu na swoje charakterystyczne trudności są bardziej narażone na zaburzenia nastroju. Częściej niż u innych dzieci obserwujemy u nich zaburzenia lękowe, depresyjne czy obsesyjno-kompulsyjne. Raporty ONZ alarmują, że w dobie pandemii COVID-19  coraz więcej osób na całym świecie doświadcza problemów ze zdrowiem psychicznym. Osoby z zespołem Aspergera, które mają wyraźne trudności z zarządzaniem swoimi emocjami, są podatne na lęk nawet w zwykłych, codziennych sytuacjach, mogą przeżywać nową, nieprzewidywalnie rozwijającą się sytuację związaną z pandemią wyjątkowo mocno. 

10 wskazówek – co mogą zrobić rodzice, aby pomóc dziecku z zespołem Aspergera przetrwać ten trudny czas?

  1. Zwróćcie uwagę na PRAWIDŁOWY RYTM SNU. Nauczcie dziecko wstawania o stałej porze, pamiętania o zmianie piżamy na strój domowy i unikania drzemek w ciągu dnia. Zaburzenia snu powodują zmęczenie i rozdrażnienie u dziecka, wpływają też na wydajność pracy edukacyjnej, kontakty międzyludzkie i stabilność nastroju. Często idą w parze z depresją, przyczyniają się też do nasilenia jej objawów.
  2. Pamiętajcie o budowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych. Badania pokazują, że ZDROWE ODŻYWIANIE jest powiązane z obniżeniem ryzyka zachorowania na depresję. Tymczasem, kiedy aktualnie omawiam nawyki żywieniowe nastolatków z zespołem Aspergera, z którymi pracuję, słyszę: w czasie edukacji zdalnej właściwie nie jem żadnych normalnych posiłków, od rana do wieczora same przekąski lub jem dwa posiłki dziennie, a potem budzę w nocy i robię sobie kanapki, albo zajadam swoją samotność słodyczami.
  3. AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA to kolejny obszar, o którym nie można zapominać. W internecie można znaleźć wiele badań wskazujących, jak wielkie znaczenie dla  utrzymania stabilności nastroju lub wręcz zmniejszenia objawów lękowych i depresyjnych ma regularny ruch i wysiłek fizyczny. Niezależnie od aktualnych ograniczeń 30 minut ćwiczeń w domu (w razie kwarantanny) lub na świeżym powietrzu to konieczność, aby zachować dobre zdrowie fizyczne i psychiczne.
  4. Wprowadźcie ZASADY  KORZYSTANIA Z URZĄDZEŃ ELEKTRONICZNYCH. Lekcje przez internet, komunikowanie się ze znajomymi, surfowanie po internecie, gry komputerowe sprawiają, że dziecko większą część dnia spędza przed ekranem. Nie da się tego uniknąć. Tymczasem badania potwierdzają, że spędzanie nadmiernej ilości czasu przed ekranem wpływa na jakość snu dziecka i  jest związane z występowaniem objawów depresji. W filmie dokumentalnym Netflixa Dylemat społeczny, który warto obejrzeć w tym kontekście, jeden z ekspertów do spraw technologii opowiada o zasadach, które wprowadził w swojej rodzinie:
    1. Elektronika trzymana z dala od sypialni i odkładana o określonej porze przed snem.
    2. Zakaz korzystania z mediów społecznościowych przez osoby do (sic!) 16 roku życia
    3. Ustalony dzienny limit korzystania z elektroniki (telefon, komputer).
      Okazuje się, że sami specjaliści od nowych technologii, rozumiejąc zagrożenie jakie niesie za sobą elektronika, wprowadzają ograniczenia sobie oraz swoim rodzinom.

  5. Opracujcie PLAN AKTYWNOŚCI na czas wolny.  Dzieciom z zespołem Aspergera, z powodu mniejszej elastyczności poznawczej, trudniej jest zaplanować nową aktywność, zwłaszcza taką, która nie jest bezpośrednio związana z ich zainteresowaniami (np. elektronika). Porozmawiaj z dzieckiem jaka aktywność mogłaby być dla niego interesująca, może ma ochotę wrócić do dawnej pasji? Włączaj dziecko w obowiązki domowe, zaangażuj je w spacery z psem lub gotowanie. Stwórz z nim plan dnia, który będzie uwzględniał inne aktywności niż te związane z korzystaniem z urządzeń elektronicznych.
  6. Zachęcajcie dzieci do KONTAKTU Z INNYMI LUDŹMI. Dla osób z zespołem Aspergera obszar relacji społecznych jest szczególnie wrażliwy. Często nie potrafią inicjować kontaktu, nie wiedzą jak rozpocząć rozmowę, o co zapytać. Zastanawiają się nad różnymi aspektami komunikacji, które innym przychodzą łatwo i intuicyjnie: czy to jest dobry moment?, lepiej napisać rano czy popołudniu?, czy nie będę się narzucać? Mają problem z włączeniem się do dyskusji grupowej na messengerze, albo zauważają, że po tym jak się włączą, inni zmieniają temat. Nie zwracają uwagi, że posługują się innym językiem, nie używają skrótów myślowych, a ich wypowiedzi na komunikatorach bywają zbyt długie i szczegółowe. Często z powodu braku umiejętności lub z powodu porażek, jakich doświadczają, rezygnują i nie podejmują żadnej aktywności. Całkowicie wycofują się z życia społecznego.
  7. Pamiętajcie o WSPÓLNYM CZASIE Z DZIECKIEM. Zaplanujcie choć jedną aktywność każdego dnia, w której możesz być dla dziecka w 100%. Może to być rozmowa, wspólne gotowanie, spacer z psem, wycieczka rowerowa, czy gra w karty.
  8. Jeżeli zauważycie, że dziecko nie radzi sobie ze swoimi emocjami, jest bardziej drażliwe, wycofuje się z kontaktów, zgłasza zmęczenie fizyczne, traci zainteresowanie aktywnościami, które wcześniej sprawiały mu przyjemność, zapiszcie je na PSYCHOTERAPIĘ. Jeśli sytuacja tego wymaga niech korzysta z psychoterapii online, jeśli jest możliwość, stacjonarnie. W przypadku psychoterapii online bardzo ważnym aspektem jest komfort rozmowy z terapeutą. Szczególnie nastolatki potrzebują absolutnej pewności, że nikt nie będzie słyszał ich rozmowy. Jeśli macie małe mieszkanie, warto wtedy wyjść na zakupy lub na długi spacer z psem, aby dziecko czuło się komfortowo podczas rozmowy. Dla osób z zespołem Aspergera najskuteczniejszym nurtem psychoterapii jest terapia poznawczo-behawioralna, dzięki której można nauczyć się identyfikować swoje emocje i określać ich nasilenie, poznać związek między charakterystycznym sposobem myślenia, a emocjami i zachowaniem, nauczyć się korygować dysfunkcjonalne przekonania (typu: wszystko albo nic) i właściwie pokierować swoim myśleniem i emocjami. Terapia ta pomaga w znaczący sposób zredukować zaburzenia nastroju, ale też uczy rozpoznawać i reagować na emocje innych, dostrzegać perspektywę innych, rozwiązywać problemy także natury społecznej. Dzięki terapii dziecko rozwija umiejętności komunikacyjne, a zadania domowe pomagają mu w nawiązywaniu interakcji z innymi ludźmi.
  9. Jeśli dziecko nie jest zainteresowane podjęciem psychoterapii i stanowczo odmawia spotkania z psychoterapeutą, możecie skorzystać z KONSULTACJI PSYCHOLOGICZNYCH. Często zmiana w zachowaniu rodzica wpływa na zmianę w zachowaniu dziecka.
  10. Dla dzieci z trudnościami z nauką warto poszukać odpowiedniego wsparcia. Jeżeli rodzice zauważają, że wspólne odrabianie lekcji wpływa bardzo negatywnie na ich relację, generuje kolejne awantury i brak chęci do spędzania razem wolnego czasu,warto pomyśleć o zorganizowaniu dodatkowej pomocy. Często w takiej sytuacji rodzice korzystają z pomocy rodziny lub, jeśli mają takie możliwości organizują KOREPETYCJE. Warto się zastanowić czy, kosztem zrujnowanej relacji, spędzAć z dzieckiem kilka godzin dziennie na trudnym procesie nauki, czy też poszukać osoby, która mu w tym  pomoże.

Podsumowanie

Podejmowanie dialogu na temat konieczności wprowadzania zmian i nowych aktywności w życie dzieci, zwłaszcza nastolatków może spotkać się z oporem lub buntem. Należy jednak pamiętać, że nastolatek z zespołem Aspergera, tak jak każdy inny nastolatek, z jednej strony próbuje się uniezależnić, dąży do samodzielności i samodecydowania o sobie, a z drugiej nadal potrzebuje granic, opieki, emocjonalnego wsparcia i bycia w kontakcie z rodzicami. Jesper Juul duński pedagog i trapeuta rodzinny ukuł pojęcie rodzica jako sparingpartnera, czyli w terminologii sportowej osoby, która stawia maksymalny opór, nie robiąc jednocześnie krzywdy. Warto pamiętać o tej roli zanim zaczniemy rozmawiać z dzieckiem na temat wprowadzenia  zmian w nawykach i codziennych aktywnościach.
 
O autorze

Karolina Dyrda

Ekspertka tematyki: spektrum autyzmu oraz zespołu Aspergera Psycholożka, pedagożka specjalna, psychoterapeutka w procesie certyfikacji, doktorantka w Klinice Psychiatrii Wieku Rozwojowego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

Jeśli potrzebujesz indywidualnego wsparcia możesz skorzystać z naszych usług.

Obserwuj też nasz profil na facebooku oraz zapoznaj się z artykułami na naszej stronie.